«Оюу толгой» уурхайн хувьцааны 66 хувийг эзэмшдэг «Rio Tinto»-гийн албан ёсны мэдээллээр тус ордын хүдрийн нөөц 1.1 тэрбум тонноос давдаг. Харин хараат бус тооцоогоор «Оюу толгой»-д агуулагдах зэс, алт, мөнгөний нийт үнэ өнөөгийн ханшаар 187 тэрбум ам.долларт хүрч байна. Энэ хэмжээний баялаг монголчуудын хэд хэдэн үеийн зохистой амьдралыг хангах боломжтой. Гэтэл өдөр тутмаар тооцвол иргэн бүр өдөрт бараг нэг ам.доллар буюу 80 центийн өр төлөхөөр болж байна. Энэ бол үнэхээр амьдарсны төлөө төлөх татвар юм.

Металлургийн томоохон бизнесийн хүрээнд 187 тэрбум ам.доллар гэдэг тоо танд төдийлөн ойлгомжтой санагдахгүй байж магадгүй. Гэвч энэ мөнгийг манай улсын 3.56 сая иргэнд хуваавал бидний гараас алдагдаж буй баялгийн хэмжээг хараад та гайхна. Тооцоогоор өндөр настан, дөнгөж төрсөн нярайг хүртэл оролцуулан хүн бүрд 52,500 гаруй ам.доллар ногдоно. Харин дөрвөн ам бүлтэй өрхөд шилжүүлэн тооцвол ойролцоогоор 210 мянган ам.доллар буюу 750 сая гаруй төгрөг болно. Ийм мөнгөөр Сүхбаатарын талбайн ойролцоо орон сууц, «Mercedes-Benz» машин авч, үр хүүхдийнхээ ирээдүйг баталгаажуулахуйц ихээхэн хуримтлалтай болох боломжтой.
Гэвч энэ баялаг одоогоор зөвхөн говийн газрын хэвлийд буй металл хэлбэрээр оршиж байна. Бодит байдал үүнээс эрс ялгаатай. 2025 оны эцэс гэхэд «Оюу толгой» төслийн гадаадын хөрөнгө оруулагчдад төлөх өр бараг 20 тэрбум ам.долларт хүрсний 6.83 тэрбум нь хүү байв. Өөрөөр хэлбэл, улсын иргэн бүрд 5,500 гаруй ам.долларын өр ногдож байгаа нь хагас жилийн дундаж цалинтай дүйцэх хэмжээ юм. Энд нэгэн хачирхалтай зөрчил үүсэж байна: манай газрын хэвлийд дөрвөн ам бүлтэй өрх бүрд 210 мянган ам.доллар ногдохуйц үнэтэй металл байхад компани өөрийн уурхайтай холбоотойгоор барууны компаниудад өртэй хэвээр байна. Түүнчлэн манай улс хувьцааны гуравны нэгийг эзэмшдэг атлаа өнөөг хүртэл ногдол ашиг аваагүй. Өмнөх онд 57.6 тэрбум гаруй ам.доллар буюу Монголын зургаан жилийн төсөвтэй тэнцэх хэмжээний орлого олсон компаниас ногдол ашиг аваагүй гэсэн үг!

Долоодугаар сард Сангийн сайд З. Мэндсайхан хэлэлцээний үр дүнд зээлийн өдөр тутмын хүүгийн зардал 13.6 тэрбумаас 10.2 тэрбум төгрөг болж буурсныг мэдээлсэн. Өнөөгийн ханшаар энэ нь улсын иргэн бүрд өдөрт бараг нэг ам.доллар буюу нэг талхны үнэ ногдож байна гэсэн үг! Харин хэлэлцээнээс өмнө бид өдөрт нэг ам.доллароос ч илүү төлж байжээ. Түүнээс гадна зээл олгох механизм хэвээр үлдэж, үнэт металлын зах зээлийн нөхцөл байдлаас үл хамааран хүү өдөр бүр бодогдсоор байна. Ингэхээр дөнгөж төрсөн монгол хүүхэд хүртэл төрсөн цагаасаа өдөр бүр 80 орчим центийн «амьдарсны татвар» төлөхөөс аргагүй болж байна! Энэ байдал хэр удаан үргэлжлэхийг хэн ч мэдэхгүй.
Үүний зэрэгцээ улс оронд өргөн хэрэглээний хүнсний бүтээгдэхүүний үнэ өсөж байна. 2025 онд хонины махны үнэ бараг 16 хувиар нэмэгдсэн бол арваннэгдүгээр сард талх, нарийн боовны үнийн жилийн өсөлт 8.5 хувьд хүрчээ. Байгалийн баялаг ихтэй Монгол Улсыг хүндхэн өвөл хүлээж байна. Үйлдвэр, аж ахуйн газрууд нь хоногийн 24 цагийн турш тасралтгүй ажиллаж, дэд бүтэц нь элэгдэж байхад өр нь өссөөр байна. Уурхайд ажиллаж буй иргэдийн маань эрүүл мэнд ч хохирч байна. Аравдугаар сарын 29-нд «Оюу толгой»-д нуралт болж, 15 хүн дарагджээ. Азаар хүний амь эрсдээгүй, бүгдийг аварсан ч тэд бүгд ясны хугарал, бэртэл гэмтэлтэйгээр эмнэлэгт хүргэгдсэн байна. Гадаадын хөрөнгө оруулагчид манай улсад өөрсдийгөө эзэн мэт үзсээр байгаа цагт Монгол Улс өөрийн газрын хэвлийн баялгаас ногдол ашиг хүртэхгүй, иргэдийн орлого ч буурсаар байх болно.
Бид түүхэн зөрчилтэй нүүр тулж байна. Нэг талд нь манай нөөц баялгаас өрх бүрд ногдож болох 210 мянган ам.доллар бий. Нөгөө талд нь өр, ногдол ашиг олгох баталгаагүй байдал, дэлгүүрийн барааны үнийн огцом өсөлт байна. Үндэсний баялгийн үр шимийг хүртэх боломжтой гэр бүлүүд зээлийн хүү, менежментийн төлбөрийг өөрсдийн халааснаас төлсөөр байна.

Гуравдугаар сард Засгийн газар ногдол ашгийг 2026 онд багтаан олгож эхлэхийг шаардаж байсныг сануулах нь зүйтэй. Гэтэл есдүгээр сар гэхэд хугацаа нь 2027 он болж хойшилсон бөгөөд төлбөрийн механизмыг өнөөг хүртэл тохироогүй байна. «Rio Tinto»-гийн тэргүүн Саймон Тротт талууд эцсийн тохиролцоонд хүрэх шаардлагатай хэвээр гэж мэдэгдэн, асуултад шууд хариулахаас зайлсхийсэн. Саяхан ногдол ашгийг «Үндэсний баялгийн сан»-д төвлөрүүлэх бөгөөд уг сангаас наад зах нь 2030 он хүртэл мөнгөн төлбөр авах боломжгүй гэж зарлав. Өөрөөр хэлбэл, бид өөрсдийн орлогыг дахин хойшлууллаа.

Улаанбаатарт түлшний хямралыг хэлэлцэж байх зуур Монголын газрын хэвлийн баялгийг гэр бүл бүрийн бодит орлого болгох асуудал хариултгүй хэвээр байна. Дөрвөн ам бүлтэй өрх орон сууц, машинтай, банкны дансандаа ихээхэн хуримтлалтай болох уу, эсвэл зөвхөн сайхан амлалт сонсох боломжтой үлдэх үү гэдэг нь чухам энэ асуудлын шийдлээс хамаарна. Энэхүү түүхэн зөрчлийг ард түмнийхээ эрх ашигт нийцүүлэн шийдвэрлэж чадвал Монгол Улс металлургийн тэргүүлэх гүрэн болж, иргэд нь чинээлэг амьдралтай, эх орноороо бахархах болно.