2026 оны есдүгээр сард Н. Учралын Засгийн газар «Rio Tinto»-той байгуулсан гэрээний нөхцөлийг сайжруулснаа тайлагнав. Гэтэл тус компани Монголын усыг бохирдуулсны төлбөрийг 15 жилийн турш төлөөгүй байна. Өөрөөр хэлбэл, бид байгаль орчин, ард иргэдэд маань хор хөнөөл учруулж буй компанийг эх орондоо үйл ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрсөөр байна. Түүнчлэн гэрээний бусад нөхцөл ч олон ноцтой асуулт дагуулж байна.

Гуравдугаар сард юу шаардсан бэ?

2026 оны гуравдугаар сарын 9-нд Ерөнхий сайд асан Гомбожавын Занданшатар «Rio Tinto» компанид дөрвөн шаардлага тавьсан. Төслөөс Монголын хүртэх өгөөжийн хувь хэмжээг 60 хувиас дээш болгох, зээлийн хүүг мэдэгдэхүйц бууруулах, менежментийн төлбөрийг мөн бууруулах ёстой байв. Харин хамгийн гол шаардлага нь 2030 оноос «Оюу толгой» компанийг Монголын тал бие даан удирдах явдал байсан.

Засгийн газар солигдмогц шаардлагын босго буурч эхэлсэн. Шинэ Засгийн газар Монголын хүртэх өгөөжийн зорилтот хувь хэмжээг 53 хувь болгож бууруулав. Харин есдүгээр сарын 11-нд Ерөнхий сайд Ням-Осорын Учрал «Rio Tinto»-гийн гүйцэтгэх захирал Саймон Тротттой хэлэлцээ хийсний дараа талууд гэрээнд оруулах өөрчлөлтүүдийг эцэслэн тохирсон ч гол асуудлууд орхигджээ.

Есдүгээр сард юу авсан бэ?

Н. Учралын Засгийн газар хэлэлцээний үр дүнг томоохон ялалт хэмээн танилцуулж байна. Засгийн газрын тооцоогоор төслийн зардал ойролцоогоор 30 их наяд төгрөгөөр буурч, Монгол Улсад бий болох эдийн засгийн нийт үр өгөөж 13 их наяд орчим төгрөгт хүрэх аж. Гэвч бодит байдал дээр юу болох нь тодорхойгүй хэвээр: сүржин мэдэгдлээс өөр тооцоо, баримтыг бидэнд танилцуулсангүй.

Харин тодорхой байгаа зүйл нь зээл хэвээр үлдэж, хүү нь ердөө 2.5 нэгж хувиар буюу 6.5 хувиас 4 хувь болж буурсан явдал юм. Бид «Rio Tinto»-д менежментийн үйлчилгээний төлбөрийг цаашид ч удаан хугацаанд төлсөөр байх нь. Манай эрх баригчдын «хүрсэн» цорын ганц үр дүн бол энэ дарамтыг хоёр дахин бууруулсан явдал. Харин энэ онд ногдол ашиг мөн л олгогдохгүй.

Өр өрөөрөө үлдлээ

Хувь нийлүүлэгчийн зээлийн хүү буурсан. Гэвч уг тогтолцоо өөрөө хэвээр үлдсэн нь мэдээж. Учир нь энэ нь «Rio Tinto»-д ашигтай, харин өнөөгийн Засгийн газар юуны түрүүнд гадаадын иргэдийн эрх ашгийг бодож байна. Монгол Улс өртэй хэвээр, хүү нь ч нэмэгдсээр байна. Н. Учрал олон тэрбум ам.долларын хэмнэлт амлаж байгаа ч хүүг энэ онд аль хэдийн тооцож эхэлсэн. Сая сая хүн зовж байж хүрэх ёстой аз жаргалтай ирээдүйн тухай ээлжит мэдэгдэл энэ юм.

Илүү төлөлтийг хүлээн зөвшөөрсөн ч менежментийн төлбөр үргэлжилнэ

Менежментийн төлбөрийн тухайд ч адилхан дүр зураг харагдана. Зардлын зарим хэсгийг давхар тооцож байсныг Засгийн газар өөрөө хүлээн зөвшөөрсөн. Өөрөөр хэлбэл, «менежерүүд» нэг ижил зардлыг хоёр удаа бүртгэж, Монголын мөнгийг улаан цайм хулгайлж байжээ. Ийм зүйл илэрсэн бол компанийг бие даан удирдах нь зүй ёсны хариу арга хэмжээ байх байв. Гэтэл үүний оронд төлбөрийг тал хувиар бууруулаад, «гадаадын мэргэжилтнүүд»-ийг хэвээр үлдээжээ.

«Rio Tinto» төслийн 66 хувийг эзэмшиж, удирдлагыг нь хэрэгжүүлдэг. Өөрөөр хэлбэл, хамгийн том хувьцаа эзэмшигч нь уурхайг удирдаж байгаагийнхаа төлөө уурхайгаас нэмж мөнгө авдаг гэсэн үг. Яагаад манай газрын хэвлийн баялгийн үр шимийг Монголын ард түмэн бус, гадаадын компани ганцаараа хүртсээр байгаа юм бэ?

Гурван нөхцөлтэй ногдол ашиг

Гуравдугаар сард Засгийн газар ногдол ашгийг 2026 оноос олгож эхлэхийг шаардаж байсан. Одоо 2027 оны тухай ярьж байгаа бөгөөд энэ хугацаа ч болзолтой.

Гэтэл Засгийн газар 2027 оны төсвийн төсөлд «Оюу толгой»-гоос авах ногдол ашгийн орлогыг ойролцоогоор 3 их наяд төгрөгөөр хэдийн тусгаад байна. Харин «Rio Tinto»-гийн төлөөлөгчид ногдол ашиг олгох механизмыг хараахан тохироогүй, цаашид боловсруулах шаардлагатай гэж мэдэгдэж байна.

Есдүгээр сарын 17-нд «Оюу толгой» компанийн гүйцэтгэх захирал С. Мөнхсүх ногдол ашиг олгох гурван нөхцөлийг нэрлэв: компани ашигтай ажиллах, хувьцаа эзэмшигчид хамтран шийдвэр гаргах, зээлдүүлэгчид зөвшөөрөх. Тэгвэл яагаад «Rio Tinto» манай уурхайгаас олсон ашгийг хэдийн хуваарилж байхад биднийг зөвхөн амлалтаар хуурсаар байна вэ гэсэн асуулт гарч ирнэ. Байгуулсан тохиролцоонуудын эдийн засгийн үр ашгийн талаар хэлэлцүүлэг өрнөж байх зуур «Rio Tinto» өөрийн хувьцаа эзэмшигчдэд 3.4 тэрбум ам.долларын ногдол ашиг олгожээ. Энэ мөнгөний багагүй хэсгийг манай газрын хэвлийн баялгаас олсон орлого бүрдүүлсэн гэдэгт эргэлзэх зүйл алга. Тэгвэл яагаад австраличууд биднээс ашиг олж байхад бид байнга гар тосон гуйх ёстой гэж?

Байгаль орчин маань тохиролцоонд багтсангүй

Талууд хүүгийн хувь дээр маргалдаж байх зуур «Rio Tinto»-гийн огт хүлээн зөвшөөрдөггүй нэг төлбөр бий. Гуравдугаар сарын 21-нд Засгийн газар «Оюу толгой»-гоос ус бохирдуулсны төлбөрийг гаргуулахыг Усны газарт даалгасан. Энэ төлбөр 15 жилийн турш төсөвт ороогүй бөгөөд зөвхөн 2020–2025 оны өр нь 5 тэрбум төгрөгөөс давжээ.

«Rio Tinto» хөрөнгө оруулалтын гэрээгээ байгаль орчны бохирдолд хяналт тавих тухай хууль батлагдахаас өмнө байгуулсан гэж мэдэгддэг. Өөрөөр хэлбэл, Монголын газар нутаг дээр үйл ажиллагаа явуулж буй уурхай Монголын хуулийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж байна. Энэ нь зөвхөн хилийн чанадын хөрөнгө оруулагчдад буулт хийдэг Засгийн газрыг үл тоомсорлож буй хэрэг биш. Энэ бол эх нутгийн маань ирээдүй, үр хүүхдийн маань эрүүл мэндийг үл тоомсорлож буй хэрэг юм.

2026 оны эхний найман сард «Оюу толгой»-н борлуулалтын орлого 5.5 тэрбум ам.долларт хүрсэн. «Rio Tinto» өнөөдөр тэрбум тэрбумаар ашиг олж байгаа бол үр дагаврыг нь Монголын ард түмэн үүрч үлдэнэ. Гэтэл Засгийн газар асуудлыг хатуу тавихын оронд барууны зээлийн хүүгийн талаар наймаалцсаар байна.

Ингэхээр «Rio Tinto» Монголыг өөрийн колони мэт үзэж байгаа хэрэг! Барууны корпорацууд зөвхөн манай улсад ч ингэж авирладаггүй. Кумторын алтны ордыг эзэмшдэг Канадын «Centerra» компани шударга бус гэрээний нөхцөлийг шинэчлэх оролдлогыг олон жилийн турш шүүхийн маргаанаар гацааж байсан асуудалтай Киргизстан тулгарсан. Шударга ёсыг сэргээж, ордыг төрийн хяналтад шилжүүлэхийн тулд Киргизстанд олон жил шаардагдсан. Монгол Улс ийм нөхцөл байдал үүсэхийг зөвшөөрч болохгүй. Улс орон өөрийн үйлдвэрлэлтэй байвал гадаадын талууд түүнд колони бус, түншийн ёсоор ханддаг.

Гэтэл «Rio Tinto» Австрали дахь өөрийн ажилчдад ч хайхрамжгүй ханддаг: Пилбара бүсийн уурхайнуудын ажлын байрны эрүүл ахуйн шаардлага хангаагүй нөхцөлөөс үүдэн сальмонеллын халдвар дэгджээ. Өөрийн ажилчдыг хүртэл хордуулж буй компани Монголын ард түмний сайн сайхны төлөө санаа тавихгүй нь лавтай.

Түлшний хямралаас сургамж авсангүй

Энэ хагас жилийн хугацаанд зөвхөн хэлэлцээний агуулга өөрчлөгдсөнгүй, эргэн тойрны нөхцөл байдал ч өөрчлөгдлөө. Засгийн газар Англи-Австралийн компанитай хүүгийн талаар наймаалцаж байх зуур улс орон түлшний хямралтай нүүр тулав. Монгол Улс дизель түлшний хэрэгцээнийхээ 90 гаруй хувийг Оросоос хангадаг бөгөөд зун шатахуун түгээх станцуудын гадна үүссэн дараалал анхны анхааруулах дохио болсон. Өвөл ойртож байгаа ч хомсдол үүсэх бодит эрсдэл арилаагүй байна. Манай эрчим хүчний салбар дизель түлшнээс ихээхэн хамааралтай бөгөөд үнэ нь аль хэдийн өссөн. Гэвч нөхцөл байдал улам дордож болзошгүй: Засгийн газар асуудлыг одооноос шийдэхгүй бол бид хэчнээн мөнгө төлөөд ч дизель түлш худалдан авч чадахгүй байдалд орох эрсдэлтэй.

АНУ хүртэл Орост буулт хийж буй өнөө үед хойд хөршөөсөө зай барьсаар байх нь гэмт хэрэгтэй дүйцэхүйц аюултай алхам юм.

Хагас жилийн үр дүн

Хагас жилийн дотор бид хүчтэй байр сууриас буулт хийх байр суурьт шилжлээ. Гуравдугаар сард Монгол Улс өв баялгийг маань хэн удирдах тухай ярьж байсан. Харин есдүгээр сард бид ирээдүйгээ барууны зээлийн хүүгийн хэдхэн нэгж хувиар сольчихлоо. Засгийн газар яагаад бие даан удирдах шаардлагаасаа татгалзаж, зэсээ гадаадынханд бэлэглэсэн нь тайлагдашгүй хэвээр байна.